کشاورزی اتمی؛ گذار از امنیت غذایی به پایداریِ تولید

اختصاصی توسکانیوز/دکتر محمدعلی رجاء بهشتی /وقتی نام فناوری هسته‌ای به میان می‌آید، اذهان عمومی ناخودآگاه به سوی چرخه‌های سوخت و نیروگاه‌ها معطوف می‌شود؛ حال‌آنکه یکی از صلح‌آمیزترین و حیاتی‌ترین وجوه این فناوری، نه در راکتورها، بلکه در پهنه مزارع و باغ‌ها در جریان است. فناوری هسته‌ای در کشاورزی، فراتر از یک ابزار فنی، متحدی استراتژیک برای مواجهه با چالش‌های سه‌گانه «امنیت غذایی»، «بحران آب» و «تغییرات اقلیمی» است. این فناوری نه به‌عنوان یک گزینه جایگزین، بلکه به‌عنوان مکملی دقیق برای کشاورزی نوین، راه‌هایی را پیش روی بشر می‌گشاید که تا پیش از این غیرممکن به نظر می‌رسید. در ادامه، چهار کارکرد کلیدی این فناوری را بررسی می‌کنیم: یکم: برخلاف فرآیندهای مهندسی ژنتیک (تراریخته)، در اصلاح جهش‌یافته دانشمندان تنها ساعت بیولوژیکی گیاه را برای وقوع جهش‌های طبیعی تندتر می‌کنند. با پرتودهی کنترل‌شده به بذرها، تنوع ژنتیکی افزایش یافته و ارقامی با ویژگی‌های برتر (مقاومت به خشکی، آفات یا شوری) شناسایی می‌شوند. تا به امروز، با استناد به داده‌های جهانی، بیش از ۳۴۰۰ رقم جدید از محصولات استراتژیک نظیر برنج، گندم و حبوبات با تکیه بر همین روش در جهان معرفی شده است. مسیری که در طبیعت، مستلزم طی دهه‌ها زمان بود. دوم: هدررفت کود و آب، پاشنه آشیل کشاورزی سنتی است. در این میان، ایزوتوپ‌های ردیاب (مانند نیتروژن-۱۵) هم چون دوربین‌های نوری عمل می‌کنند که مسیر حرکت مواد مغذی و آب را در خاک و بافت گیاه رصد می‌کنند. با تحلیل داده‌های حاصل از این ردیابی، کشاورزان می‌توانند میزان دقیقِ کود و آب مورد نیاز را در زمان بهینه به گیاه برسانند. نمونه‌های موفق در آفریقا نشان داده است که این تکنیک می‌تواند ضمن کاهش ۷۰ درصدی مصرف کودهای شیمیایی، بهره‌وری محصول را تا ۵۰ درصد افزایش دهد که نتیجه مستقیم آن، حفظ منابع آب‌های زیرزمینی و کاهش هزینه‌های تولید است. سوم: تکیه افراطی بر آفت‌کش‌های شیمیایی، سلامت عمومی و زنجیره غذایی را به مخاطره انداخته است. فناوری هسته‌ای با روش تکنیک حشرات عقیم، پاسخی زیست‌سازگار ارائه می‌دهد. در این روش، با رهاسازی حشرات نرِ عقیم‌شده در محیط، چرخه‌ی تولیدمثل آفت در نسل‌های بعدی متوقف می‌گردد. این روشِ«پاک، بدون برهم زدن تعادل اکولوژیک، توانسته است آفت‌هایی نظیر مگس میوه مدیترانه‌ای را در بسیاری از مناطق جهان مهار کند. چهارم: بخش بزرگی از ضایعات غذایی در مسیر مزرعه تا سفره رخ می‌دهد. پرتودهی مواد غذایی، با استفاده از پرتوهای کنترل‌شده، بدون نیاز به حرارت یا مواد نگهدارنده شیمیایی، عوامل فساد (باکتری‌ها و کپک‌ها) را حذف می‌کند. این فرآیند که به پاستوریزاسیون سرد شهره است، نه تنها ماندگاری محصولات صادراتی را افزایش می‌دهد، بلکه استانداردهای بهداشتی سخت‌گیرانه برای بازارهای بین‌المللی را نیز تأمین می‌کند. نتیجه‌گیری: بهره‌گیری از فناوری هسته‌ای در کشاورزی، دیگر نه یک انتخاب، که ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای کشوری چون ایران است که با چالش کم‌آبی و امنیت غذایی دست‌به‌گریبان است. این رویکرد، هسته مرکزی کشاورزیِ دانش‌بنیان است که با کمترین نهاده، بیشترین بازدهی را محقق می‌سازد. اکنون پرسش اصلی در محافل علمی و تصمیم‌گیری این نیست که آیا باید از فناوری هسته‌ای در کشاورزی استفاده کرد؟، بلکه پرسش این است که چگونه با اراده ملی و سیاست‌گذاری صحیح، این توانمندی را به خدمت تولید ملی درآوریم؟. پاسخ در دستان متخصصان و کشاورزان پیشرویی است که مرزهای میان دانش و عمل را درهم می‌شکنند.