اختصاصی توسکانیوز/ فهیمه فتحی، صاحب امتیاز و مدیر مسئول توسکا نیوز/در روزگاری که بسیاری از ملتها، قدرت را تنها در انباشت ثروت، توسعه فناوری یا گسترش زیرساختها جستوجو میکنند، تجربه تاریخ هم چنان بر یک حقیقت بنیادین پای میفشارد: هیچ سرزمینی بدون انسان پایدار و بدون توازن جمعیتی، توان ماندگاری و اقتدار نخواهد داشت. جمعیت، صرفاً عدد نیست؛ روح جاری یک ملت است؛ حافظه تاریخی، نیروی مولد، ضامن امنیت و بستر تداوم فرهنگ و هویت ملی است.
سیام اردیبهشت، روز ملی جمعیت، تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ فرصتی است برای بازاندیشی درباره آینده ایران؛ آیندهای که بیش از هر زمان دیگر، به کیفیت سیاستگذاریهای جمعیتی، عدالت سرزمینی و تقویت امید اجتماعی وابسته شده است.
ایران امروز، در آستانه یکی از حساسترین تحولات جمعیتی تاریخ معاصر خود قرار دارد. کاهش نرخ باروری، افزایش میانگین سن، مهاجرت گسترده نخبگان و تهیشدن تدریجی برخی روستاها و مناطق مرزی، تنها پدیدههایی آماری نیستند؛ اینها نشانههاییاند از تغییرات عمیق اجتماعی که اگر با تدبیر و دوراندیشی همراه نشوند، میتوانند بر امنیت فرهنگی، انسجام ملی و حتی توازن توسعه کشور اثرگذار باشند.
بر پایه گزارشهای مرکز آمار ایران و نیز مطالعات صندوق جمعیت سازمان ملل متحد (UNFPA)، نرخ باروری در ایران طی سه دهه اخیر از سطوح بالای جانشینی به محدودهای نزدیک یا حتی پایینتر از سطح جایگزینی رسیده است. این تحول، هرچند در مقاطعی حاصل توسعه آموزش، بهداشت و شهرنشینی بوده، اما استمرار آن بدون سیاستهای حمایتی مؤثر، میتواند کشور را در دهههای آینده با چالش سالمندی و کاهش نیروی کار مولد مواجه سازد.
اما مسئله جمعیت، تنها به زاد و ولد محدود نمیشود. پایداری جمعیتی مفهومی فراتر از افزایش اعداد است؛ مفهومی که به توزیع متوازن جمعیت، کیفیت زندگی، احساس تعلق اجتماعی، عدالت منطقهای و امید به آینده پیوند خورده است.
امروز بسیاری از روستاهای ایران، که روزگاری کانون تولید، فرهنگ بومی و زیست پایدار بودند، با خطر تخلیه تدریجی جمعیت روبهرو هستند. مهاجرت جوانان به کلانشهرها، نبود فرصتهای شغلی پایدار، ضعف زیرساختهای آموزشی و درمانی و تمرکز امکانات در چند شهر بزرگ، سبب شده است که بخشی از سرمایه انسانی کشور از جغرافیای مولد خود جدا شود. این روند، علاوه بر آسیبهای اقتصادی و زیستمحیطی، تعادل فرهنگی و امنیت اجتماعی مناطق مرزی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
مناطق مرزی ایران، صرفاً خطوط جغرافیایی نیستند؛ آنها پیشانی هویت ملی و سپر فرهنگی کشورند. پایداری جمعیت در این مناطق، مستقیماً با امنیت ملی، توسعه متوازن و تقویت همبستگی اجتماعی پیوند دارد. هر روستای آباد در نوار مرزی، نماد حضور زنده ایران است؛ حضوری که نه با ابزار نظامی، بلکه با رفاه، امید، اشتغال، آموزش و کرامت انسانی تثبیت میشود.
در این میان، نقش فرهنگ عمومی و نهادهای فرهنگی، نقشی بنیادین و غیرقابل انکار است. تجربه جهانی نشان میدهد سیاستهای جمعیتی، زمانی موفق خواهند بود که جامعه، خانواده و نسل جوان، آینده را روشن و قابل اتکا ببینند. جوان ایرانی، پیش از هر توصیهای، به امنیت روانی، ثبات اقتصادی، امکان اشتغال، مسکن در دسترس و اعتماد به آینده نیاز دارد. بدون ترمیم سرمایه اجتماعی و بدون احیای امید عمومی، هیچ سیاست جمعیتی پایداری شکل نخواهد گرفت.
بنابراین، مسئله جمعیت را باید از سطح شعار، به سطح گفتمان ملی ارتقا داد. رسانهها، نظام آموزشی، دانشگاهها، حوزههای فرهنگی و نهادهای مردمی میتوانند در بازتعریف ارزش خانواده، تقویت مسئولیت اجتماعی و ترویج فرهنگ حمایت از نسل آینده، نقشی اثرگذار ایفا کنند. در این مسیر، پرهیز از نگاههای دستوری و حرکت به سوی اقناع فرهنگی و حمایت عملی، ضرورتی انکارناپذیر است.
ایران قوی، تنها با زیرساختهای عمرانی ساخته نمیشود؛ ایران قوی، نیازمند خانوادههای امیدوار، شهرهای زیستپذیر، روستاهای پویا و مرزهای آباد است. پایداری جمعیتی، در حقیقت پایداری ایران است؛ زیرا هر کودک ایرانی، ادامه یک تاریخ، یک زبان، یک فرهنگ و یک پرچم است.
امروز بیش از هر زمان دیگر، به اتحاد ملی برای آینده جمعیتی ایران نیازمندیم؛ اتحادی فراتر از سلیقههای سیاسی و جناحی؛ مبتنی بر عقلانیت، عدالت اجتماعی و مسئولیت تاریخی. اگر توسعه متوازن، حمایت از خانواده، توانمندسازی جوانان و احیای زیستپذیری مناطق کمبرخوردار به اولویت ملی تبدیل شود، میتوان امیدوار بود که ایران، نهتنها از چالشهای جمعیتی عبور کند، بلکه الگویی موفق از پیوند میان هویت ملی، توسعه انسانی و پایداری اجتماعی ارائه دهد.
سیام اردیبهشت، یادآور این حقیقت است که آینده ایران، پیش از آن که در آمارها نوشته شود، در دل خانوادهها، در امید جوانان و در تپش زندگی در شهرها، روستاها و
مرزهای این سرزمین شکل میگیرد.
✓این یادداشت با بهرهگیری از مطالعات و گزارشهای جمعیتی و توسعهای کشور و بر اساس منابع زیر تنظیم شده است:
✓ مرکز آمار ایران
✓ گزارشهای صندوق جمعیت سازمان ملل متحد (UNFPA)
✓ پژوهشهای مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور
