مطالعه جغرافیای تاریخی گیلان به روش افقی(پهنانگر)

اختصاصی توسکانیوز/دکتر فریدون شایسته با آهنگ ورود اسلام به ایران، نواحی ببشتر آسب دیده از رفتار ظالمانه حکومت ساسانی، زودتر از نواحی دیگر ایران، پذیرای ساقط کردن حکومت ایران افتادند و مناطق برخوردارتر طبیعی و حاکمیت های سیاسی، اعراب را نه به عنوان منجی، بلکه به عنوان متجاوز و مهاجم دیدند و می دیدند. مردم گیلان و مازندران(شمال ایران),که پیشتر در مقابل هجوم آریایی ها از فلات پامیر، به مقاومت پرداخته بودند،در مقابل تهاجم اعراب نیز،در زمان حکومت های خلفای راشدین، بنی امیه و بنی عباس، به مقاومت برخاستند. مردم گیلان،قوم گیل ودیلم،در مقابل کسانی که پیام آور دین جدید بودند، چند دسته بودند: عده ای از دوره سرکوب شورش مزدک، متواری بوده که عازم سرزمین حجاز شدند. دسته ای که همراه سپاه عرب بوده و در رایزنی و همکاری های نظامی شان، نقش ایفا می کردند. عده دیگری که در گیلانات، با اعراب می جنگیدند و عرصه را برای فرمانروای عراقین، یوسف بن حجاج ثقفی،گماشته عبدالملک بن مروان، در کوفه، تنگ کرده بودند. تشکیل حکومت شیعی زیدی مذهب علویان، دشمنان حکومت عباسی بغداد، در گیلان و مارندران،گویای مبارزه و مقاومت بخشی از یک مذهب در مقابل سپاه اهل سنت حاکم در جزیره العرب، جهان اسلام در آن روز بود. سربرآوردن سلسله های حکومتی آل زیار و آل بویه،دو سلسله محلی دیلمی از گیلان،که داعیه تشکیل امپراطوری را داشتند، نشان می دهد که بخش شعوبیه سیاسی در گیلان، بیش از جاهای دیگر، فعال بود. گیلانیان، اگرچه در دوره آل زیار، برای تشکیل امپراطوری،گرایش رادیکالیسم ایرانی را برگزیدند ولی در دوره آل بویه،کوشیدند جای رادیکالیسم ایرانی را به روحیه مدارای ایرانی- اسلامی بدهند.با این خط مشی بود که جوانه های درخت حکومت امپراطوری در دوره آل بویه،به بار نشست. در. بین بزرگان جنبش سیاسی و اجتماعی شعوبیه، ابوالحسن بن علی دیلمی، قرار داشت که با دفاع جانانه از ماجرای غدیرخم،مهر رسمیت بر تشیع زد و با نقش آفرینی خاندان شیعی مذهب و دیلمی نژاد آل بویه، سلار دیلمی ها، در فقه شیعه سرآمد شدند و واقعه غدیرخم و حماسه عاشورا، موجب پدیدآیی و تقویت شعبات شیعی زیدی، اسماعیلی و دوازده امامی در گیلان گردید. گیلانیان، بعد از شهادت امام هشتم در خراسان، وقتی بنی اعمام امامان علویان را در فلات ایران، متواری و سرگردان دیدند، از آن جایی که نهاد خلافت عباسی را ظالم مجرم می دیدند،گیلان را به ملجا و پناهگاه شان‌،تبدیل کردند. مردم گیلان در ادوار حاکمیت شاهان ترک و مغولی نژاد، از قرن چهارم هجری تا دهم هجری، برای جفظ عزت و عظمت تاریخی خود، بر دو پایه، پای فشردند: استقلال گیلان، تا دامنه های رشته کوه البرز و آن دیگر،پیوند عمیق و گسترده با فرقه های شیعی مذهب ساکن در عراق و یمن. تشکیل سلسله آل کیا در بیه پیش (لاهیجان)،مرعشیان در مازندران و حکومت اسماعیلی مذهب آل کوشیج در نواحی دیلمان و سیاهکل امروزی، گواه عزم مردم گیلان در حفظ استقلال سیاسی و مذهبی با حکومت های مرکزی وابسته و یا نیمه واسطه به مرکزیت جهان اسلام است.