طبقه متوسط در سراشیبی فقر

توسکانیوز/دکتر بابک کاظمی/در هر جامعه ای طبقه متوسط ستون اصلی ثبات اجتماعی و موتور محرک توسعه به شمار می رود این طبقه نه تنها بار اصلی تولید و اشتغال را بر دوش می کشد بلکه مهم ترین سرمایه فرهنگی علمی و انسانی کشور را نیز شکل می دهد هر اندازه این طبقه قدرتمندتر باشد امید اجتماعی بیشتر می شود سرمایه گذاری رونق می گیرد و جامعه با آرامش بیشتری مسیر توسعه را طی می کند اما هر زمان که طبقه متوسط در مسیر فقیرشدگی قرار گیرد آثار آن تنها در اقتصاد باقی نمی ماند بلکه تمام ابعاد زندگی اجتماعی فرهنگی و حتی سیاسی را تحت تاثیر قرار می دهد

سال هاست که طبقه متوسط ایران با کاهش مستمر قدرت خرید روبه رو شده است روندی که شاید در ابتدا تنها به افزایش قیمت چند کالا محدود به نظر می رسید اما امروز به تغییر سبک زندگی میلیون ها خانواده انجامیده است خانواده هایی که روزگاری برای آینده برنامه ریزی می کردند امروز بخش بزرگی از توان خود را صرف حفظ حداقل های زندگی می کنند اگر روزی دغدغه خرید خانه بهتر خودروی مناسب تر یا سرمایه گذاری برای آینده وجود داشت اکنون بسیاری تنها به دنبال آن هستند که داشته های گذشته خود را حفظ کنند

فقیرشدگی طبقه متوسط همیشه با گرسنگی یا نداشتن سرپناه همراه نیست بلکه گاهی در سکوت اتفاق می افتد بسیاری از خانواده ها هنوز همان خانه را دارند که سال ها پیش خریده اند هنوز با همان خودرو رفت و آمد می کنند و هنوز ظاهر زندگی آنان تفاوت چندانی با گذشته ندارد اما واقعیت در پشت این ظاهر چیز دیگری است آنها دیگر توان تعویض خودرو نوسازی خانه خرید لوازم جدید یا حتی حفظ همان کیفیت زندگی گذشته را ندارند دارایی های امروز آنان یادگار درآمدهای دیروز است نه حاصل توان اقتصادی امروز

همین مسئله سبب شده است که مفهوم فقر نیز تغییر کند فقر دیگر تنها نداشتن نیست بلکه ناتوانی در حفظ کیفیت زندگی است خانواده ای که برای پرداخت هزینه درمان دچار نگرانی می شود خانواده ای که فرزند خود را از برخی کلاس های آموزشی محروم می کند خانواده ای که سفر را از برنامه سالانه حذف می کند یا خرید کتاب و فعالیت های فرهنگی را به تعویق می اندازد شاید در ظاهر فقیر نباشد اما در واقع بخشی از رفاه خود را از دست داده است

یکی از مهم ترین پیامدهای فقیرشدگی طبقه متوسط کاهش امید اجتماعی است جامعه ای که شهروندان آن احساس کنند تلاش بیشتر الزاماً به زندگی بهتر منجر نمی شود به تدریج انگیزه خود را برای کار تولید و سرمایه گذاری از دست می دهد وقتی درآمدها از تورم عقب می مانند و قدرت خرید هر سال کمتر می شود اعتماد به آینده نیز کاهش پیدا می کند در چنین شرایطی جوانان ازدواج را به تعویق می اندازند فرزندآوری کاهش می یابد مهاجرت افزایش پیدا می کند و سرمایه انسانی کشور با تهدید روبه رو می شود

طبقه متوسط بیش از هر قشر دیگری به ثبات اقتصادی نیاز دارد این طبقه نه از سرمایه های بزرگ برای حفظ ارزش دارایی های خود برخوردار است و نه آنقدر فقیر است که بتواند از حمایت های مستقیم معیشتی بهره مند شود به همین دلیل هرگونه بی ثباتی اقتصادی تورم مزمن کاهش ارزش پول ملی و نااطمینانی نسبت به آینده بیشترین فشار را بر این گروه وارد می کند

از نگاه سیاستگذاری عمومی فقیرشدگی طبقه متوسط تنها یک مسئله اقتصادی نیست بلکه هشداری برای آینده حکمرانی است زیرا طبقه متوسط مهم ترین حامی ثبات اجتماعی قانون گرایی مشارکت مدنی و توسعه پایدار محسوب می شود هر اندازه این طبقه کوچک تر شود شکاف اجتماعی عمیق تر خواهد شد و احساس نابرابری افزایش خواهد یافت در چنین فضایی سرمایه اجتماعی که مهم ترین پشتوانه توسعه است به تدریج فرسوده می شود

تجربه بسیاری از کشورهای موفق نشان می دهد توسعه پایدار بدون طبقه متوسط قدرتمند امکان پذیر نیست رشد اقتصادی زمانی معنا پیدا می کند که مردم آثار آن را در زندگی روزمره خود احساس کنند افزایش درآمد واقعی امنیت شغلی امکان پس انداز دسترسی به آموزش با کیفیت و امید به آینده مهم ترین شاخص های قدرت طبقه متوسط هستند اگر این شاخص ها تضعیف شوند رشد اقتصادی نیز پایداری خود را از دست خواهد داد

امروز بسیاری از خانواده ها به جای آنکه درباره ساختن آینده گفت و گو کنند درباره حفظ گذشته سخن می گویند آنان نگران هزینه تعمیر خانه هزینه نگهداری خودرو هزینه درمان و آموزش فرزندان هستند این تغییر نگرش از آینده سازی به بقا مهم ترین نشانه فقیرشدگی طبقه متوسط است جامعه ای که شهروندانش تنها برای دوام آوردن تلاش کنند به تدریج ظرفیت نوآوری خلاقیت و پیشرفت را از دست خواهد داد

بازسازی طبقه متوسط نیازمند سیاست هایی فراتر از حمایت های مقطعی است کنترل پایدار تورم ایجاد ثبات در اقتصاد تقویت تولید افزایش بهره وری حمایت از سرمایه گذاری مولد مبارزه با فساد و ایجاد فضای پیش بینی پذیر برای فعالان اقتصادی از مهم ترین اقداماتی است که می تواند امید را به این طبقه بازگرداند زیرا آنچه بیش از هر چیز طبقه متوسط را فرسوده کرده تنها کاهش درآمد نیست بلکه کاهش اطمینان نسبت به آینده است

طبقه متوسط در سراشیبی فقر تنها یک عنوان برای یک یادداشت نیست بلکه توصیف واقعیتی است که اگر به موقع دیده نشود می تواند آینده توسعه کشور را با چالش های جدی روبه رو کند حفظ طبقه متوسط به معنای حفظ امید حفظ سرمایه انسانی حفظ امنیت اجتماعی و حفظ مسیر توسعه است جامعه ای که طبقه متوسط آن توان برنامه ریزی برای فردا را داشته باشد جامعه ای زنده پویا و امیدوار خواهد بود اما جامعه ای که این طبقه هر روز فقیرتر شود ناگزیر بخشی از توان خود برای ساختن آینده را نیز از دست خواهدد اد