مطالعه ای افقی بر جغرافیای تاریخی گیلان(از دیرباز تا تشکیل حکومت مرکزی صفویه)

اختصاصی توسکانیوز/ دکتر فریدون شایسته /در پنج قسمت،جغرافیای تاریخی گیلان،به صورت تحقیق افقی(پهنانگر)،از قدیمی ترین روزگاران،تا آستانه انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷خورشیدی،به استحضار می رسد. گیلان،از دیرینه ترین روزگاران،تا امروز،دارای آب و هوای معتدل و رطوبتی،بوده است.مردم ساکن درجلگه کشاورز و در نواحی ساکن در جنگل وارتفاعات،گاو و گوسفندچران و دریک کلمه،دام پرور بودند.گیلک،تالش وگالش ها،اکثریت بومیان این منطقه را تشکیل می دادند. مردم کشاورز جلگه نشین،ساکن روستاها،در جنگاوری ،حضور نداشتند، امامردم ساکن در ارتفاعات،به صورت دسته های جنگجو، در سپاه افراد خواهان قدرت،شرکت داشتند. به طور نمونه باید گفت پسران بویه ماهیگیر در گروه‌ جنگجویان ماکان بن کاکی ،حضورداشتند و بعد توانستند که خود، به تأسیس حکومت بپردازند.(دوساله حکومتی آل زیار وآل بویه)،هردو، از دیلیمان، به حکومت رسیدند نه گیلکان جلگه نشین. وقتی فخرالدین اسعد گرگانی از جنگاوری گیلانیان، سخن می گوید، نظر به دیلمیان کوه نشین دارد نه کشاورزان جلگه نشین. زمین دیلمان،جایی است محکم . به این سبب بوده است نام جنگاوران دیلمی، باحفظ قلمرو گیلان و عدم پیروزی مهاجمان،به هم تنیده شده است. در دوره باستان تا قرن هشتم هجری قمری، به سرزمین گیلان ،سرزمین گیل و دیلم،گفته می شد. به سبب تقسیمی که سپیدرود، درکیلان، ایجاد کرده بود، نواحی غرب گیلان، به بیه پس و نواحی شرقی به ناحیه بین پیش، مشهور شده بود. مشهورترین خاندان حکومتگر غرب گیلان(بیه پس)،اسحاقوند و شرق گیلان(آل کیا) نام داشتند. از نظر حاکمیت سیاسی، گیلان به سبب موقعیت جغرافیایی خود از یک سو و از سوی دیگر به سبب شهامت و جنگاوری خود، سرزمینی مستقل و خارج از حیطه قدرت شاهان فلات ایران ماندند. حکومت های کوچک محلی، در این مناطق حاکم بودند.به طور مثال، نویسنده کتاب«تاریخ الجایتو»،ا ز۷ حکومت محلی، در غرب گیلان، سخن گفته است. در دوره سلطنت شاه عباس یکم صفوی، که ارزش محصولات کشاورزی ایران، از جمله فلاحت باغداری، به املاک خاصه تبدیل کردید، شاه صفوی در صدد بر آمد که حکومت محلی آل کیا در بیه پیش و آل اسحاق در بیه پس را براندازد. این سیاست ورزی شاه عباس یکم،مواجه با شورش های متعدد چندی شد. با فروپاشی حکومت صفویه و اشغال خاک ایران توسط افاغنه، کم کم خاندان های محلی سربرآوردند. این گونه شد که فرزند حاج جمال فومنی به نام میرزا هدایت الله فومنی در بیه پس و میرزا موسی منحم باشی لنگرودی در بیه پیش، به فرمانروایی دست پیدا کردند. هیچ گاه، گیلان، توسط چنگیز و تیمور، فتح نشد.لشکرکشی سلطان محمدالجایتو، به‌ نواحی بیه پس، فاتحی نیافت و به صلح انجامید.در دوره ایلخانان و تیموریان،حاکمان محلی گیلان، با قبول خراج، هم خود و خاندان شان را بر سر تخت،استواری بخشیده و هم مانع از دست درازی و تسلط مهاجمان سفاک، بر پهنه گیلان،شدند.