اختصاصی توسکانیوز/دکتر روح الله مدامی، عضو هیات علمی دانشگاه و دبیر انجمن فلاسفه ایران
تقلیل دبیرستان البرز به یک نوستالژی آموزشی یا بازگویی رمانتیک سخت‌گیری های مدیریتی دکتر محمدعلی مجتهدی، فروکاستن یکی از درخشان‌ترین تجربه‌های نهادسازی مدرن در ایران به خاطراتی کم‌اثر است. پرسش بنیادی این نیست که البرز چگونه اداره می‌شد؛ بلکه این است که این نهاد آموزشی چه منظومه‌ای از اثرات را در زمانه خود، در امتداد نسل‌ها، و در تاروپود فکری، اقتصادی، اداری و فنی کشور به جا گذاشت؟
بررسی همه‌جانبه کارنامه البرز نشان می‌دهد که ما با یک «نظام نهادی تام» مواجهیم که اثرات آن را باید در چند ساحت متمایز و متقاطع ارزیابی کرد:
یک- اثرات هم‌زمانی و محیطی: استانداردسازی تقاضای اجتماعی:
البرز در زمانه حیات خود صرفاً مدرسه‌ای در میان مدارس پایتخت نبود؛ کانون تنظیم استانداردهای ملی آموزش بود. اثر هم‌زمانی البرز در وهله نخست بر نهاد خانواده متجلی شد. خانواده ایرانی با هر خاستگاه طبقاتی، هنگامی که دریافت دروازه‌های البرز نه با اهرم ثروت، نه از مسیر نفوذ سیاسی و نه بر پایه رانت گشوده می‌شود، رفتار خود را تغییر داد. البرز تقاضای اجتماعی برای آموزش را از مدرک‌گرایی تجملی به کوشش مبتنی بر شایستگی ارتقا بخشید؛ به‌گونه‌ای که پذیرفته‌شدن در البرز، افق اعتلای طبقاتی و شایسته سالارانه یک خانواده تلقی می‌شد.
دو- اثرات در‌زمانی و امتداد نسلی: انباشت نخبگی در شریان‌های توسعه:
اثرات پایدار البرز با خروج محصلان از دروازه‌های آن آغاز شد. بررسی مسیر زیستی و حرفه‌ای دانش‌آموختگان نشان می‌دهد که البرز تنها آموزشگاه علوم پایه نبود، بلکه کارخانه تولید سرمایه انسانی تراز اول بود. آنان ستون فقرات نظام آموزش عالی نوپای ایران — به‌ویژه در راه‌اندازی و تثبیت دانشگاه‌های صنعتی شریف، پلی‌تکنیک و دانشکده‌های فنی — را شکل دادند و در زیرساخت‌های نفت، راه، سدسازی و صنعت کشور نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند.
این فارغ‌التحصیلان در مواجهه با معتبرترین مراکز دانشگاهی جهان نه در جایگاه پیروان، بلکه در تراز نخبگان هم‌طراز ظاهر شدند.
سه- دگردیسی در اتمسفر علمی و اندیشگی: تولد تفکر روش‌مند و خودباوری ملی:
در فضای اندیشه‌ای، البرز حامل یک جهش پارادایمی بود: جایگزینی علم انباشتی و نقلی با فهم روش‌مند و تجربی. ساخت مجهزترین آزمایشگاه‌ها و اولویت‌دادن به پژوهش عملی، علم را از قالب الفاظ انتزاعی به حوزه تسخیر طبیعت و حل مسئله هدایت کرد. دستاورد غایی این نگاه، خودباوری درون‌زا بود. محصل البرز می‌آموخت که پیچیده‌ترین مسائل محاسباتی و فنی با تکیه بر اراده، عقلانیت و دیسیپلین گشودنی است.
چهار- تکثیر نهادی در جغرافیای فرهنگی کشور:
میراث کالبدی و مدیریتی البرز به حصار پایتخت محدود نماند و به الگوی معیار در سراسر کشور بدل شد. دبیرستان‌های برجسته ولایات — از حکیم‌نظامی قم و شاپور رشت تا مدارس محوری تبریز، مشهد و شیراز — با الهام از استاندارد های ساختاری، انضباطی و برنامه‌ریزی البرز بازآفرینی شدند. البرز نشان داد که یک نظام آموزشی قوام یافته، به‌سرعت قادر است مرزهای فرهنگی را درنوردد و به گفتمان حاکم بر مدیریت آموزش عمومی تبدیل شود.
پنج- ساختار مدیریتی: شکوفایی الگوی ضد رانت و شایسته‌سالاری واقعی:
بزرگ‌ترین درس البرز برای نظام اداری ایران، مدیریت پاک‌دستانه و استقلال نهادی آن بود در زمانه‌ای که سازوکارهای بوروکراتیک مستعد سهم‌خواهی طبقاتی بودند، البرز جزیره‌ای نفوذناپذیر در برابر توصیه‌نامه‌ها و فشارهای سیاسی بود
. گزینش معلمان تنها بر اساس تسلط علمی و شخصیت تربیتی، و گزینش دانش‌آموز صرفاً مبتنی بر آزمون و استعداد تحصیلی صورت می‌گرفت. این انضباط اداری ثابت کرد که شایسته‌سالاری یک شعار تزیینی نیست، بلکه مکانیسمی شفاف و بی‌رحم در اجراست.
شش- ساحت فردی و تکوین شخصیت: تربیت انسان با برنامه:
در سطح خرد، البرز سامانه بازآفرینی شخصیت بود. انضباط آهنین، نظم وقت، مسئولیت‌پذیری در قبال تکالیف و ارج‌نهادن به تلاش طاقت‌فرسا، خصلت هایی بودند که در روان دانش‌آموز البرزی نهادینه می‌شدند. فارغ‌التحصیل این مکتب، با دیسیپلینی درونی‌شده پای به عرصه جامعه می‌گذاشت؛ انسانی زمان‌شناس، اهل برنامه، پاسخگو در برابر وظیفه و مقاوم در برابر سهل‌انگاری‌های رایج.
امروز، سیاست‌گذاران آموزش کشور رسالتی تاریخی بر دوش دارند: بازخوانی همه‌جانبه سازوکارهای این اثرگذاری، مستندسازی دقیق داده‌های زیستی دانش‌آموختگان آن، و تبدیل این تجربه تاریخی به نسخه‌ای کاربردی برای نجات نظام آموزشی امروز از رخوت، انباشت مدرک و نزول کیفیت. البرز، دیروزِ پرفروغ ما نیست؛ قطب‌نمای ناگزیر فردای آموزش ماست.
فرجام سخن: ضرورت بازخوانی یک مکتب:
البرزِ مجتهدی اثبات کرد که اگر مدرسه‌ای در والاترین تراز کیفی جهانی طراحی شود، امواج خیر و اثرگذاری آن نه صرفاً در کلاس درس، بلکه در بنیان‌های اقتصادی، ثبات نهاد خانواده، اعتلای نظام اداری و خودباوری تمدنی یک کشور طنین‌انداز خواهد شد
