اختصاصی توسکانیوز/دکتر عزیز عبدالهی/ گزارش تحلیلی ۱۱ مهرماه خبرگزاری خبرآنلاین با عنوان “رتبه‌های برتر کنکور ۱۴۰۵ از کدام شهرها آمدند؟/ تهران صدرنشین شد، مازندران در ریاضی درخشید.
یک اتفاق جالب در جنسیت رتبه‌ها”، بار دیگر توجه صاحب‌نظران حوزه آموزش و برنامه‌ریزی منطقه‌ای را به نقشه جغرافیای نخبگی کشور جلب کرد. داده‌های این گزارش نشان می‌دهد بیش از ۵۲ درصد از رتبه‌های برتر به پایتخت تعلق گرفته و استان همجوار ما، مازندران، با درخششی تحسین‌برانگیز موفق به کسب ۶ رتبه تراز اول از جمله عناوین اول، دوم و سوم گروه علوم ریاضی و فنی از شهرهای قائم‌شهر، آمل و بابل شده است. در این میان، خالی بودن سیاهه ۴۰ رتبه برتر از نام داوطلبان گیلانی، بازتاب‌ها و تأملاتی دلسوزانه را در محافل فکری و رسانه‌ای استان پدید آورد. برای سرزمینی با پیشینه دیرپای مدنی، بالاترین شاخص‌های تاریخی باسوادی و حضور فعال در تحولات فرهنگی کشور، توجه به این کارنامه کاملاً بجاست مشروط بر آن که ارزیابی موضوع از سطح هیجانات زودگذر فراتر رفته و در مدار یک تحلیل ساختاری و عقلانیت خط‌مشی‌گذارانه قرار گیرد. پیش از هر داوری باید تصریح کرد که این مسئله حاصل برآیند روندهای بلندمدت، تغییرات ساختاری اقتصاد خانوار و دگرگونی معادلات آموزش طی دهه‌های متوالی است.
۱- منطق آماری و تمایز سرآمدی فردی با کیفیت آموزش عمومی: نخستین اصل کارشناسی، پرهیز از تعمیم‌های شتاب‌زده بر پایه داده‌های محدود است:
1-1- شکنندگی نمونه آماری: سنجش توان علمی و تراز هوشی یک استان ۲.۵ میلیون نفری بر اساس نمونه بسیار محدود ۴۰ نفر در رقابتی میلیونی، سنجه‌ای نارواست. رتبه‌های تک‌رقمی کنکور، برآیند تقاطع استعدادهای نادر فردی، محیط‌های خانوادگی بسیار ویژه و انباشت مقطعی امکانات است. این داده‌ها بازتاب‌دهنده تراکم نخبگی در صدها رتبه برتر دیگر و کارنامه عمومی هزاران معلم دلسوز و فرهیخته استان نیست. چنان‌که در شاخص‌های ساختارمندتر مانند میانگین نمرات امتحانات نهایی کشوری، دانش‌آموزان گیلانی همواره جزو رده‌های شایسته و بالاتر از خط میانگین ملی ارزیابی شده‌اند.
2-1-حاکمیت سرمایه بر رقابت‌های تستی: ساختار کنکور نوین، به‌ویژه در پایتخت، به شدّت تحت‌تأثیر تجاری‌سازی شیوه‌های تست‌زنی، دسترسی به مشاوره‌های فوق‌گران‌قیمت و مدارس خاص قرار دارد. تمرکز بیش از نیمی از رتبه‌ها در تهران بیش از آن که برتری نبوغ را نشان دهد، بازتاب تمرکز نابرابر سرمایه آموزشی است؛ بنابراین، ندیدن نام یک خطه در لایه اول این رقابت نامتوازن، گواهی بر افول بنیه علمی نسل نوپای آن دیار نیست.
2- درس‌آموزی از تجارب نهادی و لزوم توان‌افزایی ساختاری: با وجود نقد ساختار کنکور، سرآمدی داوطلبان تلاشگر مازندران ثابت کرد که از درون شهرستان‌های شمالی نیز می‌توان با هم‌افزایی هدفمند به قله‌های رقابت ملی دست یافت. این تجربه، ضرورتی سیاستی را پیش روی ارکان حمایتی گیلان قرار می‌دهد:
1-2-نوسازی راهبردی مدارس استعدادهای درخشان و دولتی: صیانت از پایگاه علمی استان ایجاب می‌کند که توانمندسازی دبیرستان‌های سمپاد و نمونه‌دولتی، توسعه زیرساخت‌های آزمایشگاهی و انگیزه‌بخشی به کادرهای علمی برتر، فارغ از چرخش‌های اداری، در چارچوب یک برنامه میان‌مدت و پایدار استانی تقویت شود. 2-2-همگرایی نهادهای مدنی و پشتیبان: استان‌های موفق، پیوند وثیق‌تری میان حمایت‌های خیرین، مسئولیت‌های اجتماعی بخش خصوصی و اولویت‌های حوزه نخبگانی برقرار کرده‌اند. ظرفیتی که در گیلان نیز با طراحی سازوکارهای کارآمدتر می‌تواند به یاری شکوفایی استعدادهای کم‌برخوردار بیاید.
3- افق آینده‌نگرانه؛ سرمایه انسانی برای مأموریت‌های بومی: فراتر از رقابت‌های آزمونی، پرسش بنیادین این است: سرمایه انسانی گیلان باید در خدمت چه غایتی بالنده شود؟ توفیق در کنکور بی‌تردید ارزشمند و مایه مباهات است، اما نباید از این واقعیت غفلت کرد که بخش غالب رتبه‌های برتر رشته‌های فنی و پزشکی، به دلیل فراهم نبودن زیرساخت‌های جذب در داخل، ناخواسته وارد چرخه خروج نخبگان از کشور می‌شوند و ظرفیت علمی آنان در حل مسائل حیاتی زیست‌بوم بومی به کار گرفته نمی‌شود. توسعه واقعی و پایدار گیلان از مهار معضلات مزمن پسماند و احیای تالاب‌ها و رودخانه‌ها گرفته تا مدرن‌سازی کشاورزی، صیانت از اراضی ارزشمند، رونق گردشگری هوشمند و پویایی اقتصاد دریاپایه نیازمند نسلی است که علاوه بر بنیه علمی، به سواد زیست‌محیطی، تفکر تحلیلی، اخلاق شهروندی و مهارت‌های کارآفرینی مجهز باشد. این ظرفیت‌های گره‌گشا، اموری نیستند که در سنجه‌های چهارگزینه‌ای کنکور بازتاب یابند، اما شریان اصلی بقا و توسعه استان را تشکیل می‌دهند.
کلام آخر: گزارش اخیر نه جایگاهی برای ملامت کارگزاران است و نه مجوزی برای بی‌تفاوتی کارشناسی. پاسخ خردمندانه به این گزارش، یک بازنگری متوازن است: از سویی باید امکانات رقابتی عادلانه‌ای برای جوانان مستعد استان فراهم آورد تا شایستگی‌های خود را در سطوح ملی به منصه ظهور برسانند و از سوی دیگر باید مراقبت کرد که تب‌وتاب کنکور، ما را از رسالت بنیادین تربیت نسلی متعهد، خلاق و کارآمد که هوش و دانش خویش را وقف آبادی و اعتلای گیلان کند، غافل نسازد.
