سالمندی گیلان؛ آینه‌ای روشن از یک حقیقت مبهم

اختصاصی توسکانیوز/ فهیمه فتحی / فعال سیاسی اجتماعی و صاحب امتیاز پایگاه خبری توسکانیوز طی یادداشتی نوشت؛  گیلان، امروز در میانه یکی از پیچیده‌ ترین تحولات جمعیتی کشور ایستاده است. استانی که در دهه‌های گذشته به‌واسطه بهداشت و درمان پیشرفته، محیط زیست غنی و فرهنگ زندگی سالم، میزبان بالاترین امید به زندگی بوده، اکنون با دو واقعیت سخت‌گیر رو‌به‌روست: سالمندی فزاینده و کاهش بی‌سابقه باروری. آمارها می‌گویند نرخ باروری در گیلان به کمتر از یک رسیده؛ کمترین میزان در ایران. این عدد نه یک هشدار ساده، که زنگ خطری است برای آینده توسعه‌ای استانی که همواره پیشانی تمدن شمال کشور بوده است.
امروز نزدیک به ۱۷ درصد جمعیت گیلان – یعنی حدود ۴۵۰ هزار نفر – سالمند هستند؛ رقمی که نه‌تنها از میانگین ملی بالاتر است، بلکه در برخی شهرستان‌ها به شکل نگران‌کننده‌ای اوج گرفته و از مرز ۲۱ درصد گذشته است. سیاهکل، رودسر، شفت، بندرانزلی و املش در صدر این فهرست‌اند؛ شهرهایی که در نگاه اول آرام و مهربان می‌نمایند، اما زیر پوستشان واقعیت دیگری جریان دارد: کاهش جمعیت جوان و رشد تند جمعیت سالخورده.
تضاد تلخ زمانی آشکار می‌شود که نسبت مرگ و تولد را بنگریم. در سال ۱۴۰۳، در ایران به ازای هر یک فوت، بیش از دو تولد ثبت شده؛ اما در گیلان به ازای هر یک فوت، تنها ۰.۸۷ تولد اتفاق افتاده است. این تنها استان کشور است که مرگ بر تولد پیشی گرفته؛ و این یعنی جمعیت در حال خاموشی آرام است. تنها در سال گذشته بیش از ۱۹ هزار گیلانی چشم از جهان فرو بستند، در حالی که تولدها از ۱۷ هزار نفر فراتر نرفت.
با این همه، سالمندی در ذات خود تضادی شیرین دارد. دکتر حق شناس استاندار گیلان به درستی یادآور شد: این ارقام از یکسو هشدارآمیزند، اما از سوی دیگر نشانی روشن از افزایش امید به زندگی و ارتقای کیفیت سلامت در استان هستند. بانوان گیلانی به طور میانگین سالمندتر از مردان‌اند، و این امر نیاز به طراحی سیاست‌های ویژه مراقبت‌های اجتماعی، بهداشتی و روانی برای آنان را دوچندان می‌کند؛ به‌ ویژه آنان که در سال‌های پایانی زندگی با احتمال تنهایی بیشتری مواجه‌اند.
در همین مسیر، طرح شهرک سالمندان که از سوی استان مطرح شده، می‌تواند گامی مهم در آینده‌نگری باشد؛ به شرط آن که مشارکت بهزیستی، بخش خصوصی و دولت در آن به شکل هوشمندانه و کارآمد انجام گیرد.
اما چالش سالمندان تنها در عدد و آمار خلاصه نمی‌شود. نخستین فاز اطلس جامع سالمندی گیلان – که توسط پژوهشکده گیلان‌شناسی و با همکاری استانداری انجام شده – تصویری روشن از زندگی پنهان سالمندان این خطه به دست می‌دهد. از میان هزار و ۸۶۰ سالمند بررسی‌شده از شرق تا غرب استان، دو سوم آنان مهم‌ترین مشکل خود را معیشت دانسته‌اند و پس از آن نیاز به آگاهی‌رسانی برای خودمراقبتی. میانگین سال‌های تحصیل کمتر از شش سال و فعال بودن تنها یک‌پنجم آنان در اقتصاد، بر شکنندگی این ساختار افزوده است.
شاید تلخ‌تر آنکه بیش از ۳۵ درصد سالمندان گیلان تحت حمایت مستقیم دو نهاد حمایتی‌اند: ۳۷ هزار نفر زیر چتر بهزیستی، ۱۰۹ هزار نفر تحت پوشش کمیته امداد؛ و ده‌ها هزار نفر دیگر در نظام بازنشستگی و بیمه‌ای قرار دارند. این حجم از اتکای اجتماعی، اگرچه گواهی از توجه نهادی است، اما همزمان زنگ خطری برای آینده اقتصادی و اجتماعی استان به شمار می‌رود.
اکنون گیلان در نقطه‌ای ایستاده است که آینده آن نه با هشدارهای مکرر، بلکه با تصمیم‌های سخت و سیاست‌های جسورانه رقم خواهد خورد. کاهش باروری، سالمندی شتابان و رشد منفی جمعیت، چالش‌هایی نیستند که با توصیه‌های سطحی حل شوند. اجرای دقیق قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، مشارکت واقعی دستگاه‌ها، بازآفرینی سیاست‌های اقتصادی برای تقویت سبد فرزندآوری، و نگاه جدی به رفاه و شأن سالمندان، دیگر انتخاب نیست؛ ضرورت است.
گیلان امروز بیش از هر زمان نیازمند یک نقشه‌راه جامع است؛ نقشه‌ای که در آن پژوهش‌هایی مانند «اطلس جامع سالمندی استان» نه در کتابخانه ادارات، که در میز تصمیم‌سازان جاری باشد. آینده این استان نه در شمارش سالخوردگان یا کاهش کودکان، بلکه در قدرت تصمیم‌سازی امروز مدیران، نهادهای محلی و همراهی مردم رقم می‌خورد.
گیلان، این میراث سبز ایران، سزاوار آینده‌ای روشن است؛ آینده‌ای که در آن زندگی نه رو به خاموشی، که رو به بالندگی باشد.