دانشگاه؛ از فهمِ تهدید تا ساختنِ آینده

اختصاصی توسکانیوز/ دکتر عزیز عبدالهی/در دنیایی که دگرگونی‌هایِ فناورانه و اجتماعی با شتابی خیره‌کننده، مرزهایِ پیشین را درهم می‌نوردند، تهدیدهای نوظهور دیگر مفهومی انتزاعی یا صرفاً مرتبط با حوزه‌هایِ امنیتی نیستند بلکه بستری پیچیده از چالش‌هایِ شناختی، اخلاقی، اقتصادی و زیست‌محیطی را در بر می‌گیرند. شناختِ دقیقِ این تهدیدها، مستلزمِ عبور از نگاه‌هایِ سطحی و کلیشه‌ای و ورود به فرایندی عمیق از تحلیل و واکاوی است. این فرایند، نیازمندِ ابزاری قدرتمند است: تفکر انتقادی.
تفکر انتقادی، نه به معنایِ بدبینی یا انکارِ پیشرفت، بلکه تواناییِ مستقلی برایِ ارزیابیِ اطلاعات، تشخیصِ شواهدِ معتبر، شناساییِ سوگیری‌ها و سنجشِ پیامدهایِ احتمالیِ هر پدیده است. در عصرِ اطلاعاتِ بیش از حد و اخبارِ جعلی، تفکر انتقادی، سپری در برابرِ انفعالِ شناختی و ابزاری برایِ تصمیم‌گیریِ آگاهانه است. مواجهه هوشمندانه با تغییرات، در گروِ تواناییِ فرد برایِ پرسیدنِ چرایی‌ها، سنجیدنِ گزینه‌ها و درکِ پیچیدگیِ روابطِ علت و معلولی است.
دانشگاه، به عنوانِ اصلی‌ترین نهادِ تولیدکننده و انتقال‌دهنده دانش در جامعه، نقشی حیاتی در پرورشِ این توانایی‌ها بر عهده دارد. مسئولیتِ دانشگاه در قبالِ تحولاتِ ساختاری، فراتر از ارائهِ صرفِ دروسِ نظری است بلکه شاملِ ایجادِ فضایی برایِ گفت‌وگویِ آزاد، تشویقِ پرسشگریِ نقادانه و هدایتِ پژوهش‌ها به سمتِ حلِ مسائلِ واقعیِ جامعه می‌شود. دانشگاه باید بتواند دانشجویان را نه به عنوانِ مصرف‌ کنندگانِ منفعلِ دانش، بلکه به عنوانِ کنشگرانِ آگاه و مسئول در برابرِ آینده تربیت کند.
دانشجویان، به عنوانِ پیشرانانِ تغییر و معمارانِ فردایِ جامعه، در این میان نقشی کلیدی ایفا می‌کنند. زیستِ آگاهانه، مستلزمِ درکِ مختصاتِ زمانه، شناختِ فرصت‌ها و چالش‌ها، و درکِ مسئولیتِ فردی و جمعی در قبالِ سرنوشتِ جامعه است. این امر، تنها با تفکرِ انتقادی، جست‌وجویِ مستمرِ حقیقت و مشارکتِ فعال در فرایندهایِ اجتماعی و علمی میسر می‌شود.
طرحِ پرسش‌هایی بنیادین از ماهیتِ تهدیدهایِ نوظهور، جایگاهِ تفکرِ انتقادی و مسئولیتِ دانشگاه و دانشجویان، نخستین گام در مسیرِ فهمِ عمیق‌ترِ زمانه است. رویکردی که نویدبخشِ حرکتی استوارتر به سویِ آینده‌ای است که در آن، علم، اخلاق و مسئولیتِ اجتماعی در هم تنیده شده‌اند.