وطن‌وندی و ضرورت حفظ امکان زیست مشترک

اختصاصی توسکانیوز/ دکتر عزیز عبدالهی/
عزیز عبدالهی /هر جامعه‌ای دوره‌هایی را تجربه می‌کند که در آن، دسته‌بندی‌های آشنا و مرزبندی‌های معمول کارکرد خود را از دست می‌دهند؛ لحظاتی که انسان‌ها نه بر پایه عادت‌ های فکری، که بر اساس نسبت‌شان با “مسئولیت” سنجیده می‌شوند. این لحظه‌ها همان بزنگاه‌هایی‌اند که آزمون اصلی نه بر سر انتخاب‌های روزمره، بلکه بر سر ایستادن رخ می‌دهد؛ ایستادن در زمانی که ماندن هزینه دارد و کناره‌گیری آسان‌تر است.
در چنین لحظاتی است که می‌توان از مفهومی سخن گفت که آن را “وطن‌وندی” می‌نامم. وطن‌وندی، فراتر از شهروندیِ حقوقی است؛ چیزی شبیه لایه‌ای اخلاقی که فرد بر هویت رسمی خود می‌افزاید. شهروندی به سند و جغرافیا پیوند دارد، اما وطن‌وندی به انتخاب؛ انتخابِ ماندن در کنار خانه‌ای که سرنوشت جمعی در آن شکل می‌گیرد، چه در حضور فیزیکی و چه در تعهد ذهنی و عملی.
در تجربه‌های اخیر جامعه ایرانی( جنگ تحمیلی محور غربی، عبری، عربی) ، این تمایز بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است. شکاف اصلی نه میان گرایش‌ها یا ترجیحات، بلکه میان دو نوع نسبت با “بنیادهای مشترک” شکل می‌گیرد: کسانی که تداوم این بنیاد را پیش‌شرط هر نوع تغییر می‌دانند، و کسانی که در برابر آن بی‌تفاوت می‌مانند. در چنین فضایی، وطن‌وند کسی است که مسئولیت را بر تماشاگری ترجیح می‌دهد؛ نه از سر قهرمانی، بلکه به دلیل حسی از تعلق که او را به عمل وامی‌دارد.
وطن‌وندی یک طبقه یا یک نقش مشخص ندارد. طیفی از کنش‌ها آن را می‌سازند:
از فردی که با وجود اضطراب‌ها، زندگی روزمره را در مسیر طبیعی‌اش حفظ می‌کند؛ تا معلم و پزشک و کارگری که کار خود را ادامه می‌دهند زیرا آن را بخشی از تاب‌آوری جمعی می‌دانند؛ تا دانشجویی که پای وظیفه و آگاهی‌اش می‌ماند. در همه این رفتارها، جوهر مشترک “پذیرش مسئولیت در لحظه دشوار” است.
البته وطن‌وندی به معنای چشم‌پوشی از نقد نیست. نقد بخشی از اندیشیدن است، اما وطن‌وند نقد را در نسبت با “حفظ امکان زیست مشترک” معنا می‌کند. در این نگاه، اختلاف‌ها طبیعی‌اند، اما هر اختلافی به یک پیش‌ فرض وابسته است: اینکه خانه باید بماند تا امکان گفت‌وگو و اصلاح وجود داشته باشد.
وقتی به حافظه تاریخی ملت‌ها نگاه می‌کنیم، آن چه برجای مانده نه جزئیات منازعات، بلکه جایگاه انسان‌ها در لحظه‌های خطر است. تاریخ، صحنه‌ای است که بر آن، تفاوت میان تماشاگر و مسئول آشکار می‌شود. آن چه ماندگار می‌ماند، موضع انسان در برابر تهدیدِ فروپاشیدن چیزهایی است که برای زیست جمعی ضرورت دارند.
شاید وطن‌وندی را بتوان نام همین آگاهی دانست؛ آگاهی از این حقیقت ساده اما بنیادین که پیش از هر اختلافی، “خانه‌ای مشترک” وجود دارد که باید باقی بماند. پرسش نهایی نیز از همین‌جا برمی‌خیزد: اگر این خانه آسیب ببیند، هر یک از ما در کدام سوی تاریخ خواهیم ایستاد؟