حکمرانی سلامت در استان گیلان (تحلیل شکاف‌های ساختاری و راهبردهای اصلاحی)

اختصاصی توسکانیوز/ دکتر عزیز عبدالهی حکمرانی سلامت، صرفاً به معنای مدیریت تخت، بیمارستان و تجهیزات نیست؛ بلکه در ژرف‌ترین معنا، شیوه‌ای از تصمیم‌گیری عمومی است که مستقیماً با جان انسان‌ها، کرامت بیماران و وجدان حرفه‌ای درمانگران پیوند دارد. از همین رو، سلامت بیش از هر حوزه دیگری نیازمند حکمت عملی است؛ حکمتی که بتواند میان قانون، اخلاق پزشکی، واقعیت‌های میدانی و مسئولیت حاکمیتی تعادل برقرار کند. هرگاه این تعادل برهم بخورد، حتی گسترده‌ترین زیرساخت‌ها نیز نمی‌توانند ضامن سلامت واقعی جامعه باشند. در استان گیلان، تصویر نظام سلامت در نگاه نخست، تصویری از توسعه کمی است؛ گسترش شبکه‌های بهداشتی، افزایش مراکز درمانی، رشد تخت‌های بیمارستانی و ارتقای برخی تجهیزات تشخیصی. اما در لایه‌ای عمیق‌تر، تجربه زیسته شهروندان و فعالان حوزه درمان، از شکافی نگران‌کننده میان ظرفیت اسمی و کیفیت واقعی حکمرانی حکایت دارد؛ شکافی که پیامد آن، فرسایش اعتماد عمومی و تضعیف احساس عدالت در دسترسی به خدمات سلامت است. تمرکز نامتوازن خدمات تخصصی در مرکز استان، فشار مضاعف بر بیمارستان‌های مرجع، فرسودگی بخشی از زیرساخت‌های دولتی و وابستگی فزاینده به بخش خصوصی، شرایطی پدید آورده است که در آن، نظام سلامت بیش از آن‌که بر مدار نیاز بیمار بچرخد، ناخواسته درگیر منطق بقا، جبران کمبودها و مدیریت بحران‌های مزمن شده است. در چنین بستری، اخلاق پزشکی نه به‌عنوان یک اصل راهنما، بلکه گاه به‌مثابه هزینه‌ای ناگزیر تلقی می‌شود. در این نقطه است که پدیده‌هایی مانند پرداخت‌های غیررسمی، ارجاع‌های جهت‌دار و واسطه‌گری در مسیر درمان، خود را نشان می‌دهند؛ پدیده‌هایی که نباید آن‌ها را صرفاً به لغزش‌های فردی تقلیل داد. رواج پدیده ناهنجار «زیرمیزی»، پیش از آن‌که نشانه فساد اشخاص باشد، علامت روشنی از شکست حکمرانی در صیانت از اخلاق پزشکی است. در چنین شرایطی، تمرکز صرف بر برخورد قضایی با افراد، بدون اصلاح بسترهای نهادی، نه‌تنها مسئله را حل نمی‌کند، بلکه به تعمیق بی‌اعتمادی عمومی می‌انجامد. هنگامی که دسترسی به درمانِ به‌موقع یا باکیفیت، به توان مالی یا پذیرش مناسبات غیرشفاف گره می‌خورد، سلامت از یک حق عمومی به امتیازی نابرابر فروکاسته می‌شود. این وضعیت، نه‌تنها کرامت بیمار را مخدوش می‌کند، بلکه شأن حرفه پزشکی را نیز فرسوده می‌سازد. پزشکی که در تنگنای ساختاری، فشارهای اقتصادی و نظارت ناکارآمد قرار گرفته، بیش از آن‌که حامی جان انسان باشد، ناخواسته به بازیگری در یک نظام معیوب تبدیل می‌شود؛ نظامی که در آن، سوگند اخلاقی با واقعیت‌های روزمره در تعارض قرار می‌گیرد. در نگاهی کلی، مسئله اساسی نظام سلامت در گیلان، کمبود صرفِ پزشک، تخت یا ساختمان نیست؛ بلکه ضعف در حکمرانی اخلاق‌محور سلامت است. تا زمانی که شفافیت مالی، نظام ارجاع عادلانه، نظارت مؤثر و پاسخ‌گویی نهادی به‌درستی عمل نکنند، هر میزان توسعه کمی نیز به بهبود رضایت عمومی و ارتقای عدالت در سلامت منجر نخواهد شد. بروز هرگونه فساد در این معنا، نشانه‌ای از انحراف ساختاری از مأموریت اصلی نظام سلامت است. بازگشت به مسیر اصلاح، نیازمند شجاعت در دیدن واقعیت‌ها و پرهیز از انکار آن‌هاست. حکمرانی حکیمانه در سلامت، به جای سکوت یا ساده‌سازی، مسئله را به رسمیت می‌شناسد، گفت‌وگو را ممکن می‌کند و اصلاح را به پروژه‌ای جمعی بدل می‌سازد. دانشگاه علوم پزشکی، نهادهای نظارتی، نظام بیمه‌ای، رسانه‌ها و جامعه مدنی، همگی در این مسئولیت سهیم‌اند؛ زیرا اعتماد از دست‌رفته، تنها با مشارکت، شفافیت و پاسخ‌گویی بازسازی می‌شود. در عین حال، انصاف و اخلاق حکم می‌کند که از تلاش‌های صادقانه و طاقت‌فرسای جامعه سلامت که در خط مقدم خدمت‌رسانی قرار دارند نیز قدردانی شود؛ از پزشکان متعهد گرفته تا پرستاران، بهیاران، بهورزان، داروسازان، کارکنان داروخانه‌ها و فعالان اقتصادی حوزه سلامت که در شرایط دشوار معیشتی، کمبود منابع و فرسودگی ساختاری، همچنان بار سنگین درمان و مراقبت از مردم را بر دوش می‌کشند. اگر امروز چراغ نظام سلامت خاموش نشده، بخش بزرگی از آن، مرهون همین سرمایه انسانی نجیب و کم‌ادعاست. نقد حکمرانی سلامت، نه نفی این خدمات، بلکه تلاشی برای پاسداشت شأن آنان و صیانت از اخلاق پزشکی است. سیستمی که نتواند از نیروهای متعهد خود حمایت کند و بار ناکارآمدی ساختاری را بر دوش وجدان حرفه‌ای آنان بگذارد، در نهایت هم به بیماران جفا می‌کند و هم به درمانگران. امید آن است که با بازگشت به حکمت عملی، تقویت نظارت عادلانه، شفافیت مالی و گفت‌وگوی صادقانه میان نهادهای مسئول، مسیر اصلاح حکمرانی سلامت هموار شود؛ مسیری که در آن، سلامت نه میدان معامله، بلکه عرصه خدمت تلقی گردد و کرامت انسان ــ چه بیمار و چه درمانگر ــ در کانون تصمیم‌گیری‌ها قرار گیرد.