صیانت از استقلال حرفه‌ای در مسیر توسعهٔ پایدار

اختصاصی توسکانیوز/ دکتر عزیز عزیز عبدالهی/استان گیلان، به‌واسطهٔ پیشینهٔ تاریخی، فرهنگی و اجتماعی خود، از ظرفیت رسانه‌ای کم‌نظیری در کشور برخوردار است. ابزارهای رسانه در این استان، صرفاً ابزار اطلاع‌رسانی نبوده و نیست؛ بلکه بخشی از حافظهٔ تاریخی، بستر شکل‌گیری گفت‌وگوی عمومی و یکی از عناصر مؤثر در شکل‌دهی سرمایهٔ اجتماعی محسوب می‌شود. همین ویژگی، ابزارهای رسانه را در گیلان به مؤلفه‌ای راهبردی در حکمرانی محلی و فرایند توسعهٔ استان تبدیل کرده است.
گیلان استانی حساس است، حساس به‌معنای زنده، کنش‌گر و برخوردار از جامعه‌ای پی‌گیر. در چنین فضایی، نسبت مدیریت توسعهٔ استان با ابزارهای رسانه نیازمند تعریفی دقیق، شفاف و مبتنی بر منطق حکمرانی است. تجربه نشان می‌دهد که فقدان این تعریف، می‌تواند به سوء‌تفاهم، اصطکاک و تضعیف اعتماد عمومی منجر شود، درحالی‌که تنظیم درست این نسبت، ابزارهای رسانه را به یکی از کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین ظرفیت‌ها برای حل مسئله و همراهی اجتماعی بدل می‌کند.
واقعیت آن است که جایگاه ابزارهای رسانه در نظام تصمیم‌سازی و مدیریت توسعهٔ استان هنوز به‌صورت منسجم و نهادمند تعریف نشده است. ابزارهای رسانه عمدتاً در موضع واکنش قرار می‌گیرند و مدیران در جایگاه پاسخ‌گویی‌های مقطعی. این الگوی ارتباطی ناپایدار، نه به تعمیق گفت‌وگو می‌انجامد و نه به ارتقای کیفیت سیاست‌گذاری. درحالی‌که در الگوهای نوین حکمرانی، ابزارهای رسانه به‌عنوان شریک توسعه شناخته می‌شوند؛ شریکی که می‌تواند در تبیین مسائل، اقناع افکار عمومی و پیشگیری از بحران‌ها نقش‌آفرین باشد.
حکمرانی رسانه‌ای، در این چارچوب، نه به‌معنای محدودسازی است نه رهاسازی مطلق. حکمرانی رسانه‌ای، یعنی ایجاد تعادلی سنجیده میان آزادی بیان، مسئولیت اجتماعی، استقلال حرفه‌ای و پاسخ‌گویی. ابزارهای رسانه‌ای که از سازمان حرفه‌ای، ساختار شفاف، اخلاق تحریری و رویکرد توسعه‌محور برخوردار باشند، می‌توانند ضمن حفظ استقلال، به افزایش اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی یاری رسانند.
در همین بستر، یکی از آسیب‌های قابل تأمل فضای رسانه‌ای گیلان، تداخل تدریجی ابزارهای رسانه با رقابت‌های جناحی و وابستگی ارگانی به احزاب و جریان‌های سیاسی است. استمرار چنین وضعیتی، ناخواسته، ابزارهای رسانه را از جایگاه داوری حرفه‌ای و نقش میانجی‌گرانه خارج کرده و آن‌ها را در معرض فرسایش سرمایهٔ اجتماعی قرار می‌دهد. حساسیت به این آسیب، پیش و بیش از هر مداخلهٔ بیرونی، نیازمند خودآگاهی حرفه‌ای ابزارهای رسانه و دفاع آگاهانهٔ آنان از استقلال نهادی خویش است.
صیانت از این استقلال، بدون پایبندی دقیق به چارچوب‌های قانونی امکان‌پذیر نیست. ابزارهای رسانهٔ مسئول، هم‌زمان که بر حق نقد، شفاف‌سازی و مطالبه‌گری قانونی تأکید دارند، از ورود به جریان‌هایی که می‌تواند آن‌ها را به تقابل پرهزینه یا معارضه با حاکمیت سوق دهد، پرهیز می‌کنند و مرز میان نقد اصلاح‌گرانه و کنش سیاسی فرساینده را به‌درستی تشخیص می‌دهند. چنین رویکردی، نه نشانهٔ محافظه‌کاری، بلکه لازمهٔ بلوغ نهادی ابزارهای رسانه و شرط ماندگاری اثرگذاری آن‌هاست.
از سوی دیگر، گیلان بیش از هر زمان دیگری نیازمند تقویت روزنامه‌نگاری تحقیقی است؛ روزنامه‌نگاری‌ای که با اولویت‌بندی مسائل اصلی استان، از پرداختن به موضوعات کم‌اهمیت، کم‌اثر و صرفاً هیجانی فاصله بگیرد و به لایه‌های پنهان مسائل عمومی، ساختاری و مزمن بپردازد. روزنامه‌نگاری تحقیقیِ مسئولانه می‌تواند ابزارهای رسانه را از مصرف‌کنندهٔ خبرهای روزمره، به تولیدکنندهٔ آگاهیِ مؤثر در فرایند تصمیم‌سازی ارتقا دهد.
بازتعریف کارکرد ابزارهای رسانهٔ محلی نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند: تولید محتوای فاخر و مسئله‌محور، همراهی با آموزش سواد رسانه‌ای و نقش‌آفرینی سنجیده در مواجهه با جنگ روایت‌ها. در فضایی که گاه روایت بر واقعیت پیشی می‌گیرد، ابزارهای رسانهٔ محلی می‌توانند با تبیین دقیق، تحلیل متوازن و پرهیز از هیجان‌زدگی، به ارتقای فهم عمومی و افزایش تاب‌آوری اجتماعی کمک کنند.
اتخاذ رویکردی اصلاحی در کنش رسانه‌ای، مستلزم شناسایی هوشمندانهٔ آسیب‌ها و تهدیدات و توجه به ظرفیت روانی و اجتماعی جامعهٔ گیلان است. ابزارهای رسانه‌ای که نسبت به زمینه‌های فرهنگی و حساسیت‌های افکار عمومی آگاه باشند، نقد را به ابزاری برای بهبود حکمرانی بدل می‌کنند، نه عاملی برای تشدید بی‌اعتمادی یا فرسایش سرمایهٔ اجتماعی.
در نهایت، اگر قرار است گیلان از ظرفیت‌های تاریخی، انسانی و فرهنگی خود در مسیر توسعهٔ پایدار بهره گیرد، ناگزیر است ابزارهای رسانه را از حاشیهٔ نظاره‌گری به متن گفت‌وگوی توسعه و سیاست‌گذاری وارد کند؛ ابزارهایی مستقل، قانون‌مدار، غیرجناحی و متعهد به آیندهٔ استان. چنین نگاهی، نه امتیازدهی به ابزارهای رسانه، بلکه سرمایه‌گذاری بر عقل جمعی و انتخابی هوشمندانه در حکمرانی محلی است.