بحران انباشت زباله در لنگرود؛ از دفن غیربهداشتی تا چشم‌انداز اقتصاد چرخشی

اختصاصی توسکانیوز/ پروین طالبیان/شهر لنگرود، نگین شرق گیلان و زادگاه مفاخر ادبی، در کنار رودخانه‌ای زیبا و نزدیکی به دریای خزر و ارتفاعات لیلاکوه، تصویری دل‌انگیز از طبیعت گیلان را ترسیم می‌کند. این شهر، با بافت تاریخی و بازار سنتی زنده‌اش، سالانه پذیرای هزاران گردشگر است. با این حال، در سایه این زیبایی‌ها، یکی از حادترین معضلات زیست‌محیطی شمال کشور، یعنی بحران انباشت و دفن غیربهداشتی زباله، لنگرود را تهدید می‌کند.
در لنگرود و بسیاری از شهرها در گیلان، سیستم مدیریت پسماند غالباً به جمع‌آوری و دفن سنتی خلاصه می‌شود. این روش، به‌جای مدیریت، تنها مشکل را به نقطه‌ای دیگر منتقل می‌کند. حجم عظیمی از زباله‌های تولیدی لنگرود، بدون هیچ‌گونه عملیات تفکیک یا پردازش اولیه، به محل‌های دفن منتقل می‌شوند.
عدم وجود یک طرح جامع و عملیاتی تفکیک زباله از مبدأ، باعث می‌شود که پسماندهای تر، خشک، و خطرناک با هم ترکیب شوند. این اختلاط، عملاً بازیافت و ارزش اقتصادی مواد را از بین می‌برد. اختلاط زباله تر (که در اقلیم مرطوب گیلان بسیار بالاست) منجر به تولید حجم بی‌سابقه‌ای از شیرابه‌ می‌شود. این مایع سمی، مملو از فلزات سنگین و پاتوژن‌ها، به سرعت به آب‌های زیرزمینی و سطحی نشت کرده و رودخانه و سفره‌های آب شرب منطقه را آلوده می‌سازد.
در شمال، زمین‌های دفن زباله اغلب در مجاورت جنگل‌ها، رودخانه‌ها و یا شالیزارها قرار دارند. این انباشت، نه‌تنها بوی نامطبوع و تجمع حشرات و حیوانات موذی را به دنبال دارد، بلکه زمین‌های کشاورزی و جنگلی ارزشمند را برای همیشه از چرخه حیات خارج می‌کند.
از دست رفتن سرمایه ملی
زباله‌ای که در لنگرود انباشت می‌شود، در واقع یک «طلای کثیف» است که دور ریخته می‌شود. هر کیلوگرم پسماند دفن‌شده، شامل فلزات، پلاستیک، کاغذ و مواد آلی است که در صورت تفکیک و پردازش، می‌تواند به منبع درآمد و مواد اولیه برای صنایع تبدیل شود. فقدان تفکیک از مبدأ، عملاً اقتصاد شهر را از این پتانسیل محروم می‌کند.
گذار به «اقتصاد چرخشی» و مسئولیت همگانی
تنها راه برون‌رفت از بحران انباشت زباله، کنار گذاشتن رویکرد سنتی دفن و حرکت به سوی اقتصاد چرخشی (Circular Economy) است؛ سیستمی که در آن زباله به‌عنوان منبع در نظر گرفته می‌شود. مدیریت شهری لنگرود (شهرداری و شورای شهر) باید نقش خود را از «جمع‌آوری‌کننده» به «مدیر سیستم‌های پیچیده» تغییر دهد؛ راه‌اندازی سامانه‌های رسمی جمع‌آوری زباله خشک (مانند نصب مخازن تفکیک رنگی، تعیین روزهای مشخص برای جمع‌آوری پسماند خشک و تخصیص جوایز و مشوق‌های مالی برای شهروندان فعال)، سرمایه‌گذاری (از طریق جذب سرمایه‌گذار خصوصی) در احداث کارخانه‌های کمپوست‌سازی برای پسماندهای تر و تأسیس ایستگاه‌های بازیافت مواد (MRF) برای جداسازی تخصصی پسماندهای خشک، هر مرکز دفن موجود یا جدید باید مجهز به سیستم‌های تصفیه بسته و پیشرفته شیرابه‌ باشد تا از نشت این سم به محیط زیست جلوگیری شود.
الگوی جهانی موفق
کپنهاگ سال‌هاست که دفن زباله را ممنوع کرده است. این شهر، بخش عمده‌ای از پسماندهای غیرقابل بازیافت را به نیروگاه‌های زباله‌سوز با فیلتراسیون بسیار پیشرفته (Waste-to-Energy) هدایت می‌کند که در کنار تولید برق و گرما برای شهر، حجم زباله را به حداقل می‌رساند. لنگرود نیز می‌تواند با همگرایی با شهرهای هم‌جوار، در فکر ایجاد یک نیروگاه زباله‌سوز منطقه‌ای باشد تا مشکل دفن را برای همیشه حل کند.
سنگاپور با وجود محدودیت زمین، یک مدل مدیریت پسماند دقیق و قانون‌مند دارد. این کشور با وضع قوانین سختگیرانه برای تفکیک، استفاده از تکنولوژی پیشرفته در جمع‌آوری و اجرای طرح‌هایی مانند جزیره سمارکائو (یک لندفیل کاملاً مهندسی‌شده و محیط زیستی) توانسته است یک سیستم پایدار ایجاد کند. تعهد شهروندی در سنگاپور، به دلیل آموزش مستمر و نظارت دقیق، بسیار بالاست.
وظایف شهروندان: قلب تپنده تفکیک
حتی بهترین زیرساخت‌ها نیز بدون همکاری مردم شکست می‌خورند. شهروندان لنگرود قلب سیستم اقتصاد چرخشی هستند؛ تلاش برای استفاده کمتر از مواد یک‌بارمصرف (بطری‌های پلاستیکی، ظروف غذای آماده) و خرید آگاهانه، جدا کردن دقیق پسماند تر از خشک و تحویل به موقع آن به سیستم جمع‌آوری مشخص‌شده توسط شهرداری و فعالان محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد باید در خط مقدم آموزش و فرهنگ‌سازی در خانواده‌ها و مدارس برای نسل‌های جدید باشند.
بحران انباشت زباله در لنگرود یک انتخاب نیست، بلکه یک مسیر اجباری به سمت فاجعه زیست‌محیطی است. نجات طبیعت گیلان و سلامت شهروندان، در گرو یک انقلاب در مدیریت پسماند است. شهرداری لنگرود باید با الگوبرداری از مدل‌های جهانی و منطقه‌ای، زیرساخت‌های تفکیک و پردازش را ایجاد کند و مردم نیز با مسئولیت‌پذیری خود در امر تفکیک از مبدأ، این چرخه را به سمت یک آینده بدون زباله دفنی هدایت کنند. لنگرود می‌تواند و باید از یک «شهر بحران‌زده» به یک «شهر پیشرو در مدیریت سبز» تبدیل شود.